AI als prothese of als lange arm?

AI als prothese: een verlengstuk van onszelf, maar wie bestuurt de (lange) arm?

De mens heeft het wiel uitgevonden als verlengstuk van onze voeten, gereedschap voor onze handen, de microscoop voor onze ogen, de radio voor onze oren,en recent de computer als hulpmiddel voor onze hersenen. We kunnen deze technologische middelen zien als protheses: een verlengstuk van onszelf ter compensatie voor een gebrek. Dit was een van de prikkelende inzichten van Hans Schnitzler tijdens het seminar van de Autoriteit Persoonsgegevens over autonomie in AI en algoritmes, op 25 maart 2026 in Leiden.

Achteraf gezien kunnen we het thema van het congres samenvatten als: hoe maken we effectief gebruik van zo’n prothese, zonder dat het een lange arm wordt van Big Tech? De computer, en voornamelijk generatieve en agentic AI, is een enorm krachtig hulpmiddel dat menselijke ‘gebreken’ kan compenseren en onze vaardigheden kan versterken. Bij Glazen Uil zijn we, ondanks onze kritische houding, enthousiast over de vele mogelijkheden om slimmer te werken met AI. Maar wat cruciaal is in de metafoor van een prothese vs AI: een reguliere prothese wordt autonoom door de drager bestuurd, de drager is eigenaar van de prothese en de drager beslist zelf hoe en wanneer de prothese wordt ingezet.

En daar zit de crux. Want de meeste AI is inmiddels een lange arm van Big Tech, die reikt tot in elke woonkamer en elk kantoor. De digitale prothese is meestal niet langer ons eigen autonome verlengstuk. Stel je voor: het hele land onder de robot-duim van Big Tech. Overdreven? 100.0% van de gemeenten in Nederland is afhankelijk van Amerikaanse Big Tech. En provincies, en zelfs de Eerste en Tweede Kamer. Ook de grote Nederlandse kranten en nieuwsomroepen. Alle grote banken. Woningcorporaties. Het OV. Mail van de meeste ziekenhuizen… Bron: Dashboard digitale afhankelijkheden En bij het bedrijfsleven is het niet heel anders. Microsoft, Google en Amazon AWS zijn de standaard.

Verrassend is dat niet. Big Tech biedt gemak, alles onder één dak. En we zullen bij Glazen Uil ook zeker niet eisen dat organisaties van de ene op de andere dag over moeten. Maar bij elke nieuwe stap in het IT-landschap kun je jezelf wel afvragen: is dit belangrijk genoeg om zelf de autonomie over te bewaren? Bij bedrijfskritische data en AI is het antwoord hopelijk vaak “ja, als het met een vergelijkbare prijs, snelheid en veiligheid ook onafhankelijk kan, waarom niet?”. En spoiler alert: dat kan!

Hoe voorkomen we een Big Tech state en pakken we weer meer autonomie in AI?

We merken dat de media, politiek en het bedrijfsleven vooral gedreven is door FOMO: Fear of Missing Out. “We moeten nu iets met AI” en “we missen de boot!”. We kunnen je vertellen: Europa heeft de boot allang gemist. En we zullen nog heel wat boten missen. Maar laten we dit moment dan pakken om onze eigen koers te varen. Het wordt tijd om weer onze eigen AI te bouwen, als protheses die we zelf kunnen besturen, en waarmee we onszelf slimmer en sterker kunnen maken. Protheses die passen binnen een “nieuw Europees techno-politiek narratief”, zoals Diederick van Wijk het in zijn lezing op het congres treffend omschreef. Een verhaal waar technologie, politiek en onze Europese waarden samenkomen.

Hoe pakken we dat aan? Ten eerste moeten we een draaideur tussen Big Tech en de overheid voorkomen. In de VS is al een ondoorzichtige en ondemocratische verstrengeling ontstaan tussen Silicon Valley en het Witte Huis. Marleen Stikker waarschuwde in haar keynote voor de opkomst van zo’n “big tech state”. We moeten voorkomen dat Nederland ook zo’n Big Tech State wordt. Die lange arm moet niet verder groeien. Trias politica, gescheiden machten, weet u nog? Daar hoort geen lobby en vriendjespolitiek van Big Tech in thuis.
Ten tweede moeten we zelf weer slimme technologie gaan bouwen en leveren. Samenwerkend binnen de Europese Unie, met Nederland voorop. Hoogwaardige kennis, slimme mensen en creativiteit hebben we meer dan genoeg.

Van praatjes naar actie

Tijdens het congres merkten we veel welwillendheid onder overheden en beleidsmakers voor dit nieuwe Europese techno-politieke narratief. De Autoriteit Persoonsgegevens pakte als organisator ook duidelijk een leidende rol. Maar gezien de beperkte capaciteit van de AP is er meer nodig: samen de schouders eronder, en onze wensen vertalen naar actie. En wij als Glazen Uil werken daar graag aan mee!

Hoe zie jij de rol van AI? Is het een verlengstuk van onszelf, of dreigt het een verlengstuk van Big Tech te worden? Wil jij een AI-prothese die je zelf kunt besturen? Laat het ons weten via een reactie op LinkedIn of stuur ons een mail.